ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا تاۋ-كەن سالاسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ءويتكەنى, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز شيكىزاتتار ابسوليۋتتىك قورلارى بويىنشا, ونىڭ ءار ادام باسىنا شاققاندا ءوندىرۋى بويىنشا الەمدە الدىڭعى قاتاردا. مۇندا دۇنيە جۇزىندەگى ۆولفرام قورلارىنىڭ 50 پايىزى, ۋران مەن حروم كەندەرىنىڭ 25 پايىزى, مىرىشتىڭ 19 پايىزى شوعىرلانعان. باسقا مەتالداردىڭ دا قورى وتە جوعارى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدەگى ەڭ ءىرى مينەرالدى شيكىزات ءوندىرۋشى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. ول دۇنيە جۇزىندە رەني, ۋران, بەريللي وندىرۋدە ءبىرىنشى ورىندا, حروم كەنى, فەرروحروم, تيتان وندىرۋدە ەكىنشى ورىندا; مارگانەتس كەنى, فەرروقورىتپالار, تانتال, اسبەست, نيوبي, گاللي, تەحنيكالىق تاللي, مىشياك وندىرۋدە ءۇشىنشى ورىندا, تازارتىلعان مىس, مىرىش, كادمي, بور, كۇكىرت ءوندىرۋدە جەتىنشى ورىندا, تەمىر كەنىن ءوندىرۋدە ونىنشى ورىندا, كومىر ءوندىرۋدە ون ءبىرىنشى ورىندا, مۇناي مەن گاز وندىرۋدە ون جەتىنشى ورىندا.
قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا جىلىنا 75 ملن.توننا مۇناي, 30 ملرد. تەكشە مەتر تابيعي گاز, 120 ملن. توننا كومىر, 25 ملن. توننا تەمىر كەنى, 35 ملن. توننا مىس كەنى (450 مىڭ توننا مىس كونتسەنتراتى), 8 ملن. توننا قورعاسىن مىرىش كەنى (50 مىڭ توننا قورعاسىن, 450 مىڭ توننا مىرىش كونتسەنتراتى), 3,8 ملن. توننا حروم كەنى, 12 مىڭ توننا ۋران ءوندىرىلدى.
كەن مەن مەتالل وندىرۋشىلەر «قازاقمىس», «قازتسينك», «سسگپو», «قازحروم», «قازاحستان ءاليۋمينيى», «قوستاناي مينەرالدارى», «قازاقالتىن», ت.ب. بىرلەستىكتەردىڭ تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندارى. وكىنىشكە وراي, بۇلاردىڭ ءبارى شەتەل كومپانيالارىنىڭ مەنشىگىندە. ال ولاردا قولداناتىن قۇرال-جابدىق پەن تەحنولوگيا كەڭەس داۋىرىنەن قالعان, ءبىرەن-ساران وندىرىستەر عانا جاڭارتىلعان. مامانداردىڭ ءبارى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى مەن وتانىمىزدىڭ باسقا تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ءتۇلەكتەرى. ولاردىڭ ىسكەرلىگىن شەتەلدىك ينۆەستورلار وتە جوعارى باعالايدى.
تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ 7-دەن استام پايىزىن, جالپى, ءوندىرىس تابىسىنىڭ 17 پايىزىن قۇرايدى. جانە ونىڭ ەكسپورتتاعى ۇلەسى 20 پايىزدان ارتىق. بىراق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ 85 پايىزدان استام ءونىمى ەكسپورتقا شيكىزات, كونتسەنترات تۇرىندە شىعارىلادى. ال مەتالدار جانە ولاردان جاسالاتىن ونىمدەر ەكسپورتتىڭ 14 پايىزىنا زورعا جەتەدى.
شەتەلدەرگە ساتىلاتىن تاۋارلاردىڭ قۇندىلىعى ءۇشىنشى-ءتورتىنشى بۋىندا وڭدەلەتىن دايىن ءونىمنىڭ باعاسىنان ءجۇز ەسەدەن استام تومەن. ونىڭ ۇستىنە ەكسپورتتان تۇسەتىن جالپى قارجىنىڭ تەك بەستەن ءبىر بولىگى بيۋدجەتكە ءتۇسىپ, قالعاندارى ينۆەستورلاردىڭ قالتاسىندا قالىپ وتىر. ال, دامىعان ەلدەردە ( ۇلىبريتانيا, نورۆەگيا, شۆەتسيا جانە ت.ب.) مۇناي-گازدان مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە تۇسەتىن پايدا 80-85 پايىزدى قۇرايدى.
بۇل ماسەلەگە جوعارى لاۋازىمدى باسشىلار كوڭىل اۋدارا باستاعان سىڭايلى. دەمەك, بۇرىنعى جاسالعان شارتتاردى زاڭعا سايكەس قايتا قاراستىرۋ قاجەت. ساتۋدان تۇسكەن تابىستى بولۋدە اتالعان كەمشىلىكتەرگە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتى نەگىزىنەن, مينەرالدى شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋدان قۇرالىپ وتىر. بىراق ەكونوميكانىڭ مۇنداي قۇرىلىمىنىڭ بولاشاعى جوق ەكەندىگى ايدان انىق. تاياۋدا وتكەن شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋدە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ بۇل ماسەلەگە تاعى دا كوڭىل اۋداردى. سوعان قاراماستان, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا «شيكىزاتتىق» مودەل ءالى دە باسىم بولىپ كەلە جاتىر.
دەگەنمەن, ەل باسشىلارى ەكونوميكا قۇرامىن وزگەرتۋ كەرەك ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ, دايىن تاۋار شىعاراتىن سالالارعا كوڭىل اۋدارا باستادى-اۋ. ءبىراق, ولاردىڭ ىستەرىنە قاراساق, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ ونىمدەرى سول جوعارعى دەڭگەيدەن تومەندەيتىن ءتۇرى جوق. قوعام دا, ءاربىر كوزى اشىق ازامات تا مينەرالدى شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ قايتا قالپىنا كەلمەيتىنىن جانە ولاردىڭ شەكسىز ەمەستىگىن, بولاشاق ۇرپاققا دا قالدىرۋ كەرەكتىگىن, ال ونى جەر قويناۋىنان الىپ شىعۋ قورشاعان ورتاعا كوپ زيان كەلتىرەتىنىن ۇمىتپاعانى ءجون. سونىمەن قاتار, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بۋىندا وڭدەلگەن مينەرالدى شيكىزات ءونىمىن ساتۋ الەمدىك نارىقتا الدىن الا بولجانبايتىن وزگەرىستەرگە جىلدام ۇشىرايتىنى بەلگىلى ءجايت, مۇنى وتكەن جىلدارداعى قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس جاقسى كورسەتتى. شيكىزات قۇنى 2-4 ەسەگە دەيىن قۇلدىرادى.
ءومىر جەر قويناۋىنىڭ بايلىعىنا وتە ساقتىقپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنداي ۇلگىنى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى كورسەتۋدە. مىسالى, اقش بىزگە قاراعاندا الدەقايدا زور قورلارعا يە بولا وتىرىپ, مينەرالدى شيكىزاتتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ 85 پايىزىنان استامىن سىرت ەلدەردەن ساتىپ الادى, ءوز قورلارىن كەلەشەك ۇرپاققا ساقتايدى.
شيكىزاتتى بەلسەندى ءوندىرۋدىڭ قارماعىنان شىعۋ ءۇشىن تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىندا ەكى ۇلكەن ماسەلەنى مەملەكەت دەڭگەيىندە شەشۋ قاجەت. العاشقىسى – مينەرالدى شيكىزاتتى تولىقتاي جانە كەشەندى پايدالانۋ. ەكىنشى ماسەلە – قوسىمشا قۇندىلىعى جوعارى ءونىمدى شىعارۋعا تەزىرەك كوشۋ.
ءبىرىنشى پروبلەمانى شەشۋ جولدارى بەلگىلى. ول جاناما پايدالى كومپونەنتتەردى ءبولىپ الۋ جولىن قاجەتتى دەڭگەيگە كوتەرۋ. سوندا ولاردى ساتۋدان تۇسكەن پايدا شيكىزات ءونىمىنىڭ ۇلكەن كولەمدەگى تابىسىن قامتاماسىز ەتەدى. ەسكە سالا كەتەتىن ءبىر ءجايت, سوڭعى 15-20 جىلدىڭ ىشىندە كەن-مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىنداردىڭ كوبىندە جاناما پايدالى كومپونەنتتەر (پلاتينا, التىن, پاللادي, رەني ت.ب.) شيكىزاتتان ويداعىداي ءبولىنىپ الىنباي كەلەدى. ولار بايىتۋ جانە مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارىمەن بىرگە ۇيىندىگە كەتىپ جاتىر. ال سيرەك ەلەمەنتتەردىڭ قۇنى (1 كگ, 1ت) نەگىزگى مەتالدار (مىس, مىرىش, قورعاسىن) قۇنىنان 1000 ەسەدەن دە جوعارى. سوندىقتان اتالعان جاناما ەلەمەنتتەردى ءبولىپ الاتىن كاسىپورىنداردى قوسىمشا ۇلعايتۋ, نىعايتۋ, ولاردىڭ تەحنولوگياسىن جاڭعىرتۋ, وڭدەۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەڭ قاجەتتى ماسەلە.
قازاقستاننىڭ كەن ورىندارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ قۇرامىندا سيرەك, اسىل, وتە قۇندى مەتالدار كوپ. سوندىقتان مينەرالدى شيكىزاتتى تولىق ءارى كەشەندى پايدالانۋ ءبىزدىڭ كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جوعارعى دەڭگەيگە كوتەرەتىن انىق جول. وسىعان وراي, كەن قۇرامىنداعى بارلىق پايدالى كومپونەنتتەردى تاۋار رەتىندە تولىق ءبولىپ الۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى, پروتسەستەر مەن تەحنيكالىق قۇرالداردى جاساۋعا جانە ەنگىزۋگە باعىتتالعان عىلىمي, قولدانبا جۇمىستاردى جەدەلدەتۋ وزەكتى ماسەلە.
قورىتا كەلگەندە, مينەرالدى شيكىزاتتى وڭدەۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارى مەن تەحنولوگيالارىنىڭ ونىڭ تابيعي قاسيەتتەرى مەن تەحنولوگيالىق سيپاتتامالارىنا تولىق سايكەستەندىرىپ تاڭداعاندا اتالعان كۇردەلى پروبلەما شەشۋىن تابادى. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مينەرالدى شيكىزاتتى ءوڭدەۋدىڭ ءاربىر كەزەڭىندە ارناۋلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ولشەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.
مىسالى, گەولوگيالىق بارلاۋ كەزەڭىندە كەن ورنى گەولوگياسىن تولىق زەرتتەپ, ونىڭ ساپاسىن كوتەرۋ, بالانستىق قورلاردىڭ قۇرامىنداعى نەگىزگى, سونىمەن قاتار, جاناما پايدالى قازبالاردى, ولاردىڭ كومپونەنتتەرىن ناقتى انىقتاۋ, كەننىڭ تەحنولوگيالىق قاسيەتتەرىن, ارشىما جىنىستاردىڭ فيزيكالىق-مەحانيكالىق جانە اگروحيميالىق قاسيەتتەرىن تولىق زەرتتەپ انىقتاۋ. وسىلاي جاسالعان گەولوگيالىق-تەحنولوگيالىق اقپاراتتار مينەرالدى شيكىزاتتى كەشەندى پايدالانۋدى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ باستاپقى ساتىسى بولىپ تابىلادى.
كەن ورنىن پايدالانۋ پروتسەسىندە گەولوگيالىق-تەحنولوگيالىق اقپاراتتار ۇڭعىمالارىنىڭ شلامدارىن حيميالىق تالداۋ مالىمەتتەرىمەن, گەوفيزيكالىق ولشەۋلەرمەن ناقتىلانادى. ونىڭ ناتيجەسىندە, وندىرىلەتىن بلوكتاردىڭ تەحنولوگيالىق كارتاسى جاسالادى. بۇل كارتا اتالعان بلوكتاردى ءتيىمدى ءوندىرۋدىڭ جولدارىن كورسەتەدى. قازۋ-تيەۋ جۇمىستارىنىڭ ءداستۇرلى ەمەس ادىستەرىن قولدانۋ جەر قويناۋىنداعى پايدالى قازبالاردى تولىق الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالعان شارالار بايىتۋ فابريكاسىنا تۇراقتى ساپالى ءارتۇرلى تەحنولوگيالىق تيپتەگى كەندەردى ءتيىستى كولەمدە, كەرەك ۋاقىتىندا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى.
كەن دايىنداۋ كەزەڭىندە كەن قازىندىسى قيىرشىق جانە باسقا دا جاناما جىنىستاردان تازارتىلادى, كەن تەحنولوگيالىق تيپتەر مەن سورتتارعا بولىنەدى. بۇل فلوتاتسياعا كەلىپ تۇسەتىن كەن قازىندىسىنىڭ كولەمىن ازايتادى دا وڭدەۋ ونىمىندەگى مەتالل ءمولشەرىن ارتتىرادى.
ءتۇستى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار كەنىنىڭ قۇرامىنداعى باعالى جانە قۇندى جاناما پايدالى كومپونەنتتەردى نەگىزگى بايىتۋ تەحنولوگيالىق تىزبەگىندە تاۋارلى كونتسەنتراتقا بىردەن ءبولىپ الۋ قيىن جاعداي. سوندىقتان وڭدەۋدىڭ بىرنەشە تەحنولوگيالىق تىزبەكتەرىن جاساقتاپ ىسكە قوسۋ قاجەت. سوندا پايدالى كومپونەنتتەردى تولىق ءبولىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋادى. قاجەتتى كونتسەنتراتتاردى ءبولىپ الۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا مينەرالدى اگرەگاتتى مەتاللۋگيالىق ءوڭدەۋگە تىكەلەي جىبەرۋ كەرەك.
مەتاللۋرگيالىق وڭدەۋ كەزەڭىندە بارلىق پايدالى كومپونەنتتەردى ءبولىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قوسىمشا ءوندىرىس ورنىن سالۋ قاجەت. كونتسەنتراتتاردى جانە ولاردىڭ قالدىقتارىن بىرنەشە قايتا كەزەكپەن وڭدەۋ پايدالى كومپونەنتتەردى تولىق ءبولىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
مينەرالدى شيكىزاتتى پايدالانۋدىڭ كەشەندىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن ونىڭ اقشالاي ەكۆيۆالەنتىن, ياعني, تابيعي قۇندىلىعىن پايدالانىپ, ءاربىر كەن وڭدەۋ كەزەڭىندە قانداي تابىس اكەلەتىنىن كورسەتكەن دۇرىس. بۇل ءجايدى انىقتاۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ورتا ستاتيكالىق پوليمەتالدى كەن ورنىنىڭ كەندەرىن ءارتۇرلى نۇسقالارمەن وڭدەۋ كەزىندەگى جەكە مەتالدان جانە بارلىق ونىمنەن تۇسەتىن تابىستى ەسەپتەلىك. كەن ورنىنىڭ ونىمدىلىگىن جىلىنا 10 ملن. ت. دەپ قابىلدادىق. كومپونەنتتەردى كەننەن كونتسەنتراتقا ءبولىپ الۋ كوەففيتسيەنتى نەگىزگى مەتالدار ءۇشىن 0,8-0,95, جاناما مەتالدار (سيرەك جانە باعالى) ءۇشىن 0,5-0,7, ال مەتالدى كونتسەنتراتتان ءبولىپ الۋ كوەففيتسيەنتى نەگىزگى مەتالدار ءۇشىن 0,85-0,98, جاناما ەلەمەنتتەر ءۇشىن 0,60-0,80 شاماسىندا دەلىك. پايدالى كومپونەنتتەردىڭ ءبىر تونناسىنىڭ قۇنىن 2009 جىلعى باعامەن الىپ قاراستىرامىز.
ەندى, ناقتى مىسالعا كوڭىل اۋدارساق, مينەرالدى شيكىزاتتى وڭدەۋدىڭ كەڭ تارالعان تەحنولوگياسى قولدانىلعان جاعدايدا مىستان تۇسەتىن پايدا – 34.367.200, موليبدەننەن تۇسەتىن پايدا – 35.910.000, التىننان تۇسەتىن پايدا – 11.970.000, پلاتينادان تۇسەتىن پايدا – 5486,25∙1066, وسميدەن ءتۇسەتىن پايدا – 66,5∙1066, جالپى ءونىمنەن (كەننىڭ قۇرامىندا 17 ەلەمەنت بار) تۇسەتىن پايدا – 6825,19∙1066 اقش دوللارى ەكەن. نەگىزگى مەتالدار – مىس, قورعاسىن, مىرىش, موليبدەننىڭ باعاسى جالپى تابىستىڭ 1,50 پايىزىن عانا قۇرايدى. ال پلاتينانى ساتقاندا ءتۇسەتىن تابىس نەگىزگى مەتالداردىڭ قۇنىنان 78 ەسە كوپ ەكەن. ءدال وسىنداي جاعداي كەن شيكىزاتىن ءوڭدەۋدىڭ باسقا نۇسقالارىنا دا ءتان. بۇل ماعلۇمات كەن قۇرامىنداعى بارلىق پايدالى كومپونەنتتەردى, اسىرەسە, قىمبات ەلەمەنتتەردى كەشەندى پايدالانۋ پروبلەماسىنىڭ وزەكتىلىگىن ءجانە ونى تەزىرەك شەشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ناق كورسەتەدى.
سونىمەن قاتار, مينەرالدى شيكىزاتتى وڭدەۋدە قولدانىلاتىن تەحنولوگيانى جاڭعىرتقان سايىن جالپى ءونىمدى ساتۋدان تۇسەتىن تابىس 2 ەسە ارتىق كوبەيەدى. ال كەننەن پايدالى كومپونەنتتەردى تولىق ءبولىپ الماعاندا (ومىردە ءجيى كەزدەسەتىن جاعداي), تابىس جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالمەن سالىستىرعاندا 100 ەسەگە دەيىن ءتومەن. بۇل سالىستىرما, مينەرالدى شيكىزاتتى كەشەندى پايدالانعان ۋاقىتتا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىندا قازىرگى ءتۇسىپ جۇرگەن تابىس كەن كولەمىن 10 رەت ازايتقان جاعدايدا دا ءتۇسىرۋگە بولاتىنىن كورسەتەدى.
قازىرگى تاڭدا وسى پروبلەما سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ءبىراز شارۋا بار. مىسالى, «كازتسينك» كومپانياسى «جاڭا مەتاللۋرگيا» باعدارلاماسى بويىنشا كاتودتى مىس ءوندىرۋدى 70 مىڭ تونناعا دەيىن كوبەيتتى. سونىمەن قاتار, كەننەن الىناتىن قوسىمشا پايدالى ەلەمەنتتەردىڭ سانىن 10-عا جەتكىزدى. «قازاقمىس» بىرلەستىگى بالقاش مىس زاۋىتىندا كۇكىرت قىشقىلىن شىعاراتىن, رەني ءبولىپ الاتىن تەحنولوگيالاردى قولعا الىپ جاتىر. ءبىراق, مۇنداي شارالار سالا بويىنشا وتە از. جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن سالۋعا ينۆەستورلار اقشا شىعارعىسى كەلمەيدى. ۇكىمەتتىڭ وعان ارالاسۋعا باتىلى جەتپەي ءجۇر. سونىڭ سالدارىنان ميللياردتاعان قاراجات تۇسىرەتىن اسىل, قىمبات ەلەمەنتتەر مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ تۇتىنىمەن, قوقىس-قالدىقتارىنىڭ ۇيىندىسىنە اينالىپ قورشاعان ورتانى لاستاۋدا.
ەكىنشى وزەكتى پروبلەما – كەن-مەتاللۋرگيا وندىرىستەرىندە شىعاتىن مەتالداردى ءارى قاراي ءارتۇرلى دايىن تاۋارلارعا اينالدىرۋ. مىسالى, تەمىردەن ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس سالاسىنا كەرەك زاتتاردى شىعارۋ, ءتۇستى مەتالداردان سىم, جۇقا قاڭىلتىر, كابەل, تاعى دا سونداي شارۋاشىلىققا قاجەت زاتتار شىعارۋ. قازىرگى تاڭدا اتالعان دايىن بۇيىمدار سىرت ەلدەن وتە قىمبات باعامەن ساتىپ الىنادى. بۇلاردى وندىرۋگە, ارينە, قوسىمشا قاراجات جۇمساپ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن سالۋ كەرەك. ال وسى وڭدەۋ ءوندىرىستەرىن اياققا قويساق, ودان تۇسەتىن پايدا جۇمسالعان قارجىدان الدەقايدا ارتىپ ءتۇسىپ, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
وسىعان بايلانىستى ەۋرازيالىق تابيعي رەسۋرستار كومپانياسى سالعان اليۋميني وندىرەتىن العاشقى قازاقستاندىق ەلەكتروليز زاۋىتى (قەز) رەسپۋبليكا ءۇشىن ەلەۋلى وقيعا. 2010 جىلدىڭ شىلدە ايىندا بولعان اشىلۋ ءراسىمىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارى تەحنولوگيالىق, ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىستىڭ ەۋروپالىق ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن كاسىپورىن ەكەنىن اشىپ ايتتى. زاۋىتتىڭ جوبالىق قۋاتى – جىلىنا 250 مىڭ توننا تازا اليۋميني شىعارۋعا نەگىزدەلگەن.
پاۆلودار كەرەمەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان العاشقى رەت حالىقارالىق نارىققا ءوندىرۋدىڭ ءۇشىنشى ساتىسىنىڭ ونىمىمەن – اليۋمينيدەن جاسالعان مەتالل دايىندامالارى جانە قۇيمالارىمەن شىقتى.
اقتوبە زاۋىتىندا ءتورت تۇراقتى پەشتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر جانە ونداي قۋاتتى پەش الەمدە جوق. جوعارى كومىرتەكتى فەرروحرومدى جىلىنا قۋاتى 440 مىڭ تونناعا كوتەرەتىن جوبا ىسكە اسىرىلۋدا.
وسى ماقساتتا سوكولوۆ-سارىباي كەن وڭدىرىستىك بىرلەستىگى اياسىندا كەن بازاسىن كەڭەيتۋ مەن كونتسەنترات ءوڭدىرىسىن ارتتىرۋ جوبالارى, كۇيدىرۋ ءماشينەسى مەن ىستىق بريكەتتەلگەن تەمىر شىعاراتىن زاۋىتتىڭ كۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
2011 جىلى «ارسەلور ميتتال تەميرتاۋ» كومپانياسى 3,5 ميلليون توننا شويىن, 3,8 ميللين توننا سۇيىق بولات, 3,1 ميلليون توننا يلەمدەۋ ادىسىمەن الىنعان بۇيىمدار شىعارۋدى جوسپارلاسا, 2015 جىلى بۇل ءوندىرىس سۇيىق بولاتتى 6 ميلليون تونناعا, كومىر ءوندىرۋدى 13 ميلليون تونناعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر.
قۋاتى 1,2 ملن. توننا بولاتىن پىشىمدەرگە ۇزدىكسىز قۇيىپ تۇراتىن جاڭا ماشينە قۇرىلىسى جىل سوڭىندا اياقتالماق. سونداي-اق, №2 دومنا پەشىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, قالعان ۇشەۋىن 3 جىلدا قايتادان جاڭارتۋ جوسپارلانعان.
وتكەن جىلى جوعارى كومىرتەكتى فەرروحروم ءوندىرۋ شامامەن 1,3 ميلليون تونناعا جەتسە, بارلىق ءوندىرىلگەن فەرروقورىتپا 1,8 ميلليون توننادان اسپاق. تاۋارلى تەمىر رۋداسى كونتسەنتراتىن ءوندىرۋ شامامەن 8,5 ميلليون توننانى قۇرادى.
سونىمەن قاتار, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى 2014 جىلعا دەيىن بوزشاكولدە تاۋ-كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋدى جوبالاۋدا. 2020 جىلعا دەيىن اقتوعاي كەن ورنىن يگەرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل شيكىزاتتىق جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. سەبەبى, الداعى 40 جىل ىشىندە مىس بالقىتۋ زاۋىتتارىنىڭ ءۇزىلىسسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جاڭا كوپ مەتالدى كەن ورىندارى زەرتتەلىپ, ىسكە قوسىلماقشى.
اقمولا وبلىسىندا تەمىر رۋدالارىن بايىتۋ جانە قايتا وڭدەۋ, ۇساتۋ-بايىتۋ فابريكاسى جۇمىسىن باستاماق. ۆاسيلكوۆ كەن ورنىن يگەرۋ جانە التىن شىعاراتىن فابريكانىڭ قۋاتىن 8 ميلليونعا جەتكىزىپ, 15 توننا التىن شىعاراتىن فابريكانىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا سالىنعان جوبا ىسكە قوسىلدى.
جوعارىدا ايتىلعان ويلار, ىستەلىپ جاتقان جۇمىستار كەن-مەتاللۋرگيا سالاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ قاجەتتىلىگىن, سالانىڭ دامۋ باعدارلاماسىنا مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. ويتكەنى, مەتاللۋرگيالىق كەشەن قۇرىلىستارى وتە كوپ ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى, ال مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنسىز شەتەل كومپانيالارى باسىن اۋىرتپايدى, شاعىن كاسىپورىندار ونى ىسكە اسىرۋعا شاماسى جەتپەيدى. قازاقستاندا قۇنى جوعارى ءونىم تۇتىنۋ سالاسى (اۆياعارىشتىق, ەلەكترونيكا جانە ەلەكتروتەحنيكا, ءماشينە جاساۋ, ت.ب.) جوقتىڭ قاسى, ال عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىستى قۇرۋدا كوشباسى بولا الاتىن تەك وسى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسى.
مينەرالدى شيكىزات وڭدەۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارى مەن تەحنولوگياسىن ونىڭ تابيعي قاسيەتتەرى مەن تەحنولوگيالىق سيپاتتامالارىنا سايكەس تاڭداپ, قابىلداپ وتىرسا, مينەرالدى شيكىزاتتى تولىق ءارى كەشەندى پايدالانۋ سياقتى, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ كۇردەلى پروبلەماسى شەشۋىن تابادى.
وسى شەشىمنىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ءونىمدەرىن ساتۋدان تۇسەتىن تابىستى وندىرىلەتىن كەننىڭ كولەمىن قازىرگىدەن 5-10 ەسە ازايتسا دا باستاپقى باعامدى ساقتاپ قالۋعا بولادى. ەگەر ونىڭ ۇستىنە شىعارىلىپ جاتقان مەتالداردان دايىن بۇيىمدار وندىرەتىن ءوندىرىس ورىندارىن نىعايتسا, قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنى ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىندا كوشباسشىسى ءرولىن تولىعىمەن اتقارادى.
قورىتا كەلگەندە, جەر بايلىعىن كەشەندى, ۇقىپتى پايدالانۋ قازاقستاندى ەكسپورتتى-شيكىزاتتى ەلدەن رەسۋرستى-يننوۆاتسيالىق ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋشى ەلگە اينالدىرادى. مۇناي-گاز, كەن-مەتاللۋرگيا سەكتورىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە وندىرىلگەن تاۋارلارىن ساتۋدان جيناقتالعان قارجىلىق رەسۋرستار ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىن جەتىلدىرۋگە, ولاردى ويداعىداي قايتا قۇرۋعا, جوعارى تەحنولوگيالىق عىلىمي ونىمدەردى جاساۋدى قالىپتاستىرۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. ال ماشينە جاساۋ, قۇرىلىس, باسقا دا وڭدەۋ ونەركاسىپ ورىندارىن جانداندىرۋ جولىندا كەن-مەتاللۋرگيا سالاسى لوكوموتيۆ بولۋى انىق, ءويتكەنى, ولار ءوزارا تىعىز بايلانىستى.
بايان راقىشەۆ, اكادەميك, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.